Η εκπαίδευση στην ψυχοθεραπεία δεν είναι ακαδημαϊκό αντικείμενο

Ως εκπαιδευόμενη επόπτρια–εκπαιδεύτρια συστημικών ψυχοθεραπευτών στο «Λόγω Ψυχής», και μέσα από ερευνητικές εργασίες που έχουν παρουσιαστεί σε επιστημονικά συνέδρια — όλες σε συνεργασία με την Τσαμπίκα Μπαφίτη — καθώς και μια τρίτη που βρίσκεται σε εξέλιξη, αναδεικνύεται με συνέπεια ένα βασικό συμπέρασμα: η εκπαίδευση στην ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα αμιγώς ακαδημαϊκό πλαίσιο.

Το τελευταίο διάστημα ενισχύεται μια κατεύθυνση που επιχειρεί να την εντάξει αποκλειστικά σε πανεπιστημιακά και κολλεγιακά πλαίσια, μετατρέποντάς την σε ένα ακόμη γνωστικό αντικείμενο.

Το πρόβλημα όμως είναι ότι η ψυχοθεραπεία δεν είναι η συσσώρευση γνώσεων, ούτε η παρακολούθηση σεμιναρίων, ούτε η εξοικείωση με τεχνικές.  Αν ήταν μόνο αυτό, θα αρκούσε ένα καλό βιβλίο.

Στην πραγματικότητα, η εκπαίδευση ενός θεραπευτή είναι μια απαιτητική διαδικασία που τον φέρνει αντιμέτωπο με τον ίδιο του τον εαυτό.

Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η θεραπευτική ταυτότητα δεν διαμορφώνεται μόνο μέσα από τη γνώση, αλλά μέσα από τη σύνδεσή της με την προσωπική εμπειρία. Ο θεραπευτής δεν είναι ούτε απρόσωπος ούτε ουδέτερος. Εργάζεται μέσα από το δικό του βλέμμα, τις ιστορίες του και τις διεργασίες που τον έχουν διαμορφώσει.

Η δική μου διαδρομή στην ψυχοθεραπεία ξεκίνησε από το ΑΚΜΑ, όπου συνάντησα στα πρώτα μου βήματα τη Βάσω Βασιλείου, μία από τις θεμελιώδεις μορφές της συστημικής ψυχοθεραπείας στην Ελλάδα. Αργότερα συνεχίστηκε στο «Λόγω Ψυχής», ενώ παράλληλα διαμορφώθηκε μέσα από συνεχή προσωπική θεραπεία, εποπτεία και επαφή με διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις.

Σήμερα, μέσα και από τον ρόλο μου ως εκπαιδευόμενη επόπτρια και εκπαιδεύτρια στο «Λόγω Ψυχής», αυτή η πορεία επιβεβαιώνει στην πράξη ότι η εκπαίδευση δεν μεταδίδεται ως γνώση, αλλά χτίζεται μέσα από βίωμα, σχέση και επεξεργασία.

Αν ο θεραπευτής δεν έχει επίγνωση του τρόπου με τον οποίο έχει μάθει να σχετίζεται:

• μπορεί να υπερ-εμπλακεί,

• να αναλάβει υπερβολική ευθύνη,

• ή να αποφεύγει τη σύγκρουση και τα όρια.

Με άλλα λόγια, κινδυνεύει να αναπαράγει — με διαφορετικό τρόπο — τις ίδιες δυναμικές που τον διαμόρφωσαν.

Η εκπαίδευση, λοιπόν, δεν είναι απλώς εκμάθηση του “πώς βοηθάμε”.  Είναι κατανόηση του πώς σχετιζόμαστε όταν βοηθάμε.

Χωρίς προσωπική θεραπεία, ο θεραπευτής έχει τυφλά σημεία για τα οποία δεν έχει ενημερότητα. Δεν αναγνωρίζει πότε ενεργοποιείται, πότε «σώζει» αντί να συνοδεύει και πότε χάνει τα όρια.

Οι εμπειρίες που διαμορφώνουν ουσιαστικά έναν θεραπευτή δεν είναι οι διαλέξεις, αλλά:

• οι στιγμές αυτογνωσίας,

• οι στιγμές αυθεντικής σύνδεσης μέσα στην ομάδα,

• η εποπτεία,

• η πρακτική εμπειρία.

Όλα αυτά απαιτούν χρόνο, συνέχεια και προσωπική εμπλοκή. Δεν μπορούν να υπάρξουν ουσιαστικά μέσα σε ένα καθαρά ακαδημαϊκό μοντέλο.

Πολλοί εισέρχονται στην εκπαίδευση με την επιθυμία να βοηθήσουν. Το κρίσιμο ερώτημα είναι:

• Μπορώ να αντέξω τη δυσκολία του άλλου χωρίς να βιαστώ να τη λύσω;

• Μπορώ να είμαι παρών χωρίς να γίνομαι «σωτήρας»;

• Μπορώ να βάζω όρια χωρίς να απομακρύνομαι;

Αυτά δεν μαθαίνονται από βιβλία.  Καλλιεργούνται μέσα από εμπειρία, σχέση και αναστοχασμό.

Η εκπαίδευση στην ψυχοθεραπεία δεν σε εξοπλίζει απλώς με εργαλεία. Σε φέρνει σε επαφή με τον τρόπο που χρησιμοποιείς τον εαυτό σου ως εργαλείο.

Μια ολοκληρωμένη εκπαίδευση περιλαμβάνει θεωρία, προσωπική θεραπεία, βιωματική εργασία, εποπτεία και κλινική πρακτική — στοιχεία που απαιτούν χρόνο για να ενσωματωθούν.

Μπορεί μια τέτοια διαδικασία να αντικατασταθεί από ένα πρόγραμμα περιορισμένης βιωματικής εμπλοκής;

Δεν μιλάμε απλώς για τη δομή ενός προγράμματος σπουδών. Μιλάμε για την ευθύνη του να δουλεύεις με την ψυχική πραγματικότητα ενός άλλου ανθρώπου.

Αν η εκπαίδευση δεν περιλαμβάνει ουσιαστική αυτογνωσία, επεξεργασία προσωπικών δυναμικών και εμπειρική κατανόηση της σχέσης, τότε ο θεραπευτής εκπαιδεύεται να μιλά για τον άλλον χωρίς να έχει δουλέψει τον εαυτό του. Και αυτό είναι αντιδεοντολογικό.

Και τελικά το ερώτημα που χρειάζεται να απαντήσουμε είναι:

Αν θέλουμε θεραπευτές που αναλαμβάνουν ευθύνη για τον άνθρωπο απέναντί τους, είμαστε διατεθειμένοι να διατηρήσουμε μια εκπαίδευση που τους αλλάζει ή θα αρκεστούμε σε μια εκπαίδευση που απλώς τους πληροφορεί;